Gevolgen van elektrisch rijden voor de markten

De gemeente wil de komende jaren de milieu-eisen van met name bestelbusjes en vrachtwagens die binnen de milieuzone /zero emissie zone mogen rijden verder aanscherpen. Dat betekent ondermeer dat bestelbusjes en vrachtwagens elektrisch moeten worden. Daar hebben kleine ondernemers, waaronder veel marktkooplui die weinig en kleine ritten door de binnenstad maken, grote moeite mee vanwege de hoge investeringskosten. Veel marktkooplui overwegen daarom de markten in Utrecht te verlaten. Gevolg zal zijn een verdere verschraling van het aanbod op de markten in de binnenstad hetgeen weleens de doodsteek van deze markten kan betekenen. Denk daarbij voor wat betreft de binnenstad aan de markten op het Vredenburg, de lapjesmarkt op zaterdag in de Breedstraat en de plantenmarkt op zaterdag op het Janskerkhof. Rechtvaardigen deze maatregelen de eventuele gevolgen voor de markten?

De gemeente wil per 1-1-2027 Euro 5 bestelauto’s (tot 3,5 ton) gaan weren. Deze auto’s zijn dan minimaal 12 jaar oud. Per 1-1-2028 wil de gemeente ook Euro 6 bestelwagens gaan weren. Deze auto’s zijn nog gewoon te koop. De NOx uitstoot van Euro 5 is ca 5x hoger dan Euro 6. Daar tegenover staat dat er meer Euro 6 bestelauto’s dan Euro 5 bestelauto’s rondrijden. Daarnaast moeten ook alle zwaardere vrachtwagens vanaf 1-1-2030 elektrisch zijn aangedreven¹.

Wat is nu eigenlijk het effect van deze aanscherping van de milieu-eisen op de luchtkwaliteit ?
Daarvoor kijken we naar de Jacobsstraat. Over deze straat gaat vrijwel alle vrachtverkeer van en naar de markten op het Vredenburg.
De luchtkwaliteit wordt in Nederland berekend volgens een wettelijk verplichte rekenmethode ter plaatse van zgn. toetspunten. Deze toetspunten liggen 5 meter van de wegrand.

De invoergegevens en rekenresultaten daarvan zijn in te zien op de website van het CIMLK². De belangrijkste stof waartoe we ons in dit verhaal beperken is stikstofdioxide (NO₂) omdat de effekten van aangescherpte milieu-eisen daarop het meeste invloed heeft.
Zo valt af te lezen dat ter plekke van feestwinkel Witbaard aan de Jacobstraat in 2025 een concentratie van 21,2 microgram NO₂ per m³ als berekend jaargemiddelde staat vermeld. En voor 2030, dus als alle vracht en bestelwagens elektrisch zijn, staat een concentratie van 15,7 microgram NO₂ per m³ als jaargemiddelde vermeld. Dat is een reductie van ruim 5 microgram. Dat lijkt mooi maar dat komt voor het grootste deel niet door de aanscherping van de milieu-eisen.
Dat zit zo. Het grootste deel van de NO₂ in de (binnen)stad komt aanwaaien vanuit het buitenland, de regio, de snelwegen rond de stad en de overige wegen in de stad. Slechts een klein deel, minder dan 10%, komt van het lokale verkeer op de Jacobsstraat zelf.

Als de milieu-eisen niet zouden worden aangescherpt zoals nu het plan is dan zou de lokale bijdrage ca. 1,8 microgram blijven en de totale concentratie zou daarmee in 2030 uitkomen op 16,5 microgram NO₂ per m³. Dat is een verschil van 0,9 microgram NO2 in de Jacobsstraat met aangescherpte milieu-eisen. Naar schatting wordt een derde van de milieuwinst van 0,9 microgram veroorzaakt door het weren van Euro 5 bestelwagens, een derde door het weren van Euro 6 bestelwagens en een derde door het weren van diesel vrachtwagens. Het effect van alleen het weren van Euro 6 bestelwagens is dus niet meer dan 0,3 microgram op de Jacobstraat. Omdat marktkooplui en andere kleine ondernemers vooral gebruik maken van bestelwagens gaan we in het hieronder volgende verhaal uit van een verslechtering van de luchtkwaliteit in de Jacobstraat van deze 0,3 microgram als deze Euro 6 bestelauto’s niet geweerd worden. De concentratie in de Jacobsstraat zal daarmee in 2030 uitkomen op 16 microgram.

Een concentratie van 16 microgram is nog altijd onder de wettelijke EU-norm van 20 microgram NO₂ per m³. Maar in beide gevallen, dus zowel met en zonder aanscherping van milieu-eisen, is de concentratie nog wel hoger dan de advieswaarde van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) van 10 microgram NO₂ per m³.
Het effect van het weren van Euro 6 bestelwagens blijkt langs de Jacobsstraat dus 1,9% te zijn. Maar als je maar even in de Waterstraat kijkt op 60 meter afstand van de Jacobstraat blijkt de afname nog maar 0,2% (0,03 microgram) te bedragen. De afname is dus alleen relevant vlak langs een weg.

Effect markt
Het aandeel van bestelwagens van de marktkooplui op het totaal aantal bestelwagens op de Jacobsstraat is natuurlijk maar marginaal, laten we zeggen 5%. Dus als de markt overgaat op elektrische bestelwagens dan betekent dat een daling van de jaargemiddelde NO₂ concentratie op 5 meter van de wegrand in de Jacobsstraat van ca. 0,016 microgram per m³. Een verwaarloosbare daling van de NO2 concentratie van 0,1%.

Meten versus rekenen.
De overheid maakt logischerwijs gebruik van rekenmodellen omdat daarmee voorspellingen kunnen worden gedaan. Je kunt ook niet overal meten, dat is simpelweg te duur. Maar er wordt op verschillende plaatsen wel gemeten. In de stad Utrecht gebeurt dat op ca 65 plaatsen door de gemeente Utrecht met zgn Palmesbuisjes. Daarnaast meet het RIVM op 3 plaatsen in de stad met veel geavanceerdere en dus preciezere meetintrumenten.

Er blijkt nogal wat verschil te zitten in de rekenresultaten en de meetresultaten:

De meetresultaten blijken nogal significant lager te liggen dan de rekenresultaten. We gaan hier niet in op de mogelijke oorzaken daarvan maar uiteindelijk is wat je meet toch wat je inademt.
Dat metingen niet overeenkomen met berekende prognoses is al eerder gebleken bij de start van de milieuzone voor personenwagens in 2015⁵. Toen was door berekeningen een reductie (als gevolg van de milieuzone) van de NO₂ concentratie voorspeld van ca. 2 microgram op de Catharijnesingel. TNO heeft toen geen effect van de milieuzone op de NO₂ concentratie kunnen vaststellen.

In de Jacobsstraat blijkt dus nu al een NO2 concentratie gemeten te worden die lager ligt dan de prognose voor 2030 met alle aangescherpte milieu-eisen. Een aanscherping zal de concentratie nog iets laten dalen maar zeker niet onder de WHO advieswaarde.
Maar tegen welke prijs zal deze minimale daling worden bereikt ?
En met prijs wordt dan de kosten bedoeld die kleine ondernemers moeten maken om elektrische bestelwagens aan te schaffen. Daarnaast moet de gemeente ook zelf nog allerlei kosten maken om de milieu-eisen aan te scherpen. Denk daarbij o.a. aan handhaving en sloopsubsidies voor als je je oude auto naar de sloop brengt. Hogere kosten voor wegonderhoud omdat elektrische auto’s zwaarder zijn. Alle onderzoeken door adviesbureau’s hebben ook nog eens tonnen gekost.
In opdracht van de gemeente heeft RH/DHV onderzoek gedaan naar de kosteneffectiviteit van aanscherping van de milieu-eisen. Hoe dat onderzoek is uitgevoerd wordt niet vermeld maar eea wordt zeer summier gerapporteerd in één tabel met vage indicatoren waar weinig uit op te maken valt. Wel wordt de opmerking gemaakt dat de betaalbaarheid voor kleine ondernemers mogelijk een probleem is.

Gezondheidseffecten
In een rapportage van de Gezondheidsraad uit 2018 worden onderzoeken naar de gezondheidseffecten als gevolg van blootstelling aan o.a. NO2 op een rijtje gezet⁶. Voor wat betreft de lange termijn effecten zouden er geen effecten zijn bij een blootstelling lager dan 20 microgram. Alleen voor kinderen tussen de 5 en 14 jaar die al astma hebben en zich permanent op 5 meter van de wegrand zouden bevinden, blijkt met een 0,3 microgram hogere concentratie de kans op luchtwegklachten te stijgen van 33,0% naar 33,6%. In de praktijk leven kinderen gelukkig niet permanent op 5 meter van de wegrand en dus is het effect ook voor kinderen met astma die eventueel wonen in de Jacobsstraat te verwaarlozen.
Overigens is het voor kinderen met astma beter om, vanwege de hoge achtergrondconcentratie in de stad Utrecht, buiten de stad te gaan wonen⁷.

Meten met 2 maten
Als Euro 6 bestelwagens niet worden geweerd dan zal volgens de berekeningen de NO2 concentratie in de Jacobsstraat in 2030 ca. 16 microgram per m³ gaan bedragen. Maar hoe bijzonder is dat binnen de gemeente Utrecht ? Niet dus. Op diverse locatie in de buurt van snelwegen worden ook met aanscherping van de milieu-eisen voor 2030 hogere concentraties berekend, ook vlakbij woningen. Voorbeelden zijn langs de A12 in De Meern en Hoograven zuid, nabij de A2 in Leidsche Rijn en nabij de A27 in Rijnsweerd. Ook bij diverse invalswegen worden hogere concentraties berekend. Daarnaast ondermeer aan de Weerdsingel, Catharijnesingel, Bleekstraat, J. Haydnlaan, Cartesiusweg, Beneluxlaan, enz.
Onlangs trok een medewerker van de GGD aan de bel nadat de voltallige gemeenteraad een Stedebouwkundig plan voor het Archimedeskwartier (Rijnsweerd) had goedgekeurd⁸. De achtergrondconcentratie in 2030 bedraagt daar al 15,5 microgram NO2 per m³. Bij de woningen die er nu al staan wordt een waarde voor 2030 van 18 microgram berekend. Hier zullen dus vrijwel zeker ten minste 1000 toekomstige bewoners extra blootgesteld gaan worden aan concentraties die hoger liggen dan 16 microgram NO2.

Gasgeneratoren
In Hoog Catharijne, in de kelder onder de Mediamarkt, worden tijdelijk voor ca. 10 jaar 2 gasturbines geplaatst voor de opwekking van elektriciteit. Speciaal daarvoor moet een gasleiding worden aangelegd in het al 50 jaar gasloze HC. Deze generatoren worden geplaatst om problemen van de netcongestie in de binnenstad te voorkomen. Er is een toenemende vraag naar elektriciteit in de binnenstad die veroorzaakt wordt door het grote aantal laadpalen en de toename van het aantal woningen.
De gasturbines zullen ca. 6 uur per dag gaan draaien en zullen daarbij 12 MWh aan elektriciteit per dag produceren. Dat is genoeg voor 200 laadbeurten⁹ van elektrische auto’s of het gemiddeld elektriciteitsgebruik van 2200 woningen.
De gasgeneratoren hebben een relatief laag rendement (30%). Mede daardoor zullen ze ook veel stikstof uitstoten: bijna 5 kg. NOx per dag¹⁰.
Euro 6 bestelwagens stoten minder dan 160 mg/km NOx uit. Binnen het huidige milieuzonegebied leggen deze bestelauto’s in totaal niet meer dan 15.000 km per dag af. Deze te weren bestelauto’s zullen daarmee samen niet meer dan 2,5 kg NOx uitstoten.
Door een verbod op Euro 6 bestelauto’s zal er een toenemende vraag zijn naar elektriciteit bij laadpalen. Deze elektriciteit zal opgewekt worden door de gasgeneratoren in HC die veel meer NOx uitstoten dan alle geweerde Euro 6 bestelauto’s samen anders zouden doen.

Conclusie

Het weren van euro 6 bestelwagens heeft een minimaal effect op de luchtkwaliteit en de gezondheid. Bovendien leidt de extra vraag naar elektriciteit bij laadpalen in de binnenstad juist tot meer emissie van NOx in de binnenstad door de gasturbines in Hoog Catharijne.
Door de netcongestie kan beter even pas op de plaats gemaakt worden met de zero emissie zone. Dat wil zeggen laat in ieder geval Euro 6 bestelwagens voorlopig nog toe totdat het netcongestie-probleem is opgelost.